คำขวัญ

ถิ่นผีแมน แดนร้อยถ้ำ งามล้ำขุนเขา รวมเผ่าชาวดอย

 

ความเป็นมา

อำเภอปางมะผ้าเป็นแหล่งอารยธรรมเก่าแก่มาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์  ดังปรากฏร่องรอยการอยู่อาศัยของมนุษย์ในถ้ำต่างๆ ในพื้นที่อำเภอปางมะผ้ากว่า 70 ถ้ำ ค้นพบโลงศพ โบราณที่เรียกว่า “โลงผีแมน” จำนวนหลายร้อยโลง ตลอดจนข้าวของเครื่องใช้ เช่น หม้อดินเผา ลายเชือกทาบ เครื่องมือขวานหิน เครื่องประดับที่ทำด้วยสัมฤทธิ์ และลูกปัดต่างๆ เป็นต้น ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 กองทหารญี่ปุ่นได้ตัดถนนจากเมืองปายไปยังจังหวัดแม่ฮ่องสอนเพื่อเข้าสู่ประเทศเมียนมา  ต่อมาพ่อค้าประชาชนได้ใช้เส้นทางนี้ในการติดต่อไปมาโดยมีจุดพักค้างแรมบริเวณที่ห้วยแม่อูมอง ไหลลงน้ำลางเรียกว่า “สบป่อง” และบริเวณที่พักค้างแรมเรียกว่า “ปางมะผ้า” เป็นภาษาของชาวไทยใหญ่เพราะจุดที่พักแรมนี้สามารถหามะนาวมาปรุงอาหารได้ “ปาง” แปลว่าที่พักแรม “มะผ้า” หรือ “หมากผ้า” แปลว่ามะนาว “ปางมะผ้า” จึงหมายถึงบริเวณที่พักแรมที่มีต้นมะนาวอยู่เป็นจำนวนมาก ในรัศมี 20 กิโลเมตร รอบบ้านสบป่องหรือปางมะผ้า เป็นภูเขาสลับซับซ้อนมี ชาวไต (ไทใหญ่)  มูเซอ ลีซอ ตั้งบ้านเรือนอยู่เป็นหย่อมๆ และแทบจะตัดขาดจากโลกภายนอกโดยสิ้นเชิง  จนปี พ.ศ. 2520 ทางราชการได้ตัดถนนให้ดีขึ้น บรรดาชาวพื้นราบ ชาวเขา จาก ต่างอำเภอ/จังหวัดและชนกลุ่มน้อยผู้หลบหนีเข้าเมืองจากประเทศเมียนมา  ได้อพยพเข้ามาตั้งรกรากทำมาหากินมากขึ้นตามลำดับ  เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทยจึงได้แบ่งแยกเขตการปกครองตั้งกิ่งอำเภอปางมะผ้า แยกการปกครองจากอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน เมื่อ พ.ศ. 2530 และได้ยกฐานะเป็นอำเภอปางมะผ้า เมื่อวันที่  5  ธันวาคม พ.ศ. 2539

 

ที่ตั้ง พื้นที่ และอาณาเขต

อำเภอปางมะผ้า ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัดแม่ฮ่องสอน  อยู่ห่างจากศาลากลางจังหวัดแม่ฮ่องสอนระยะทาง 67 กิโลเมตร ตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1095 และอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานคร  ประมาณ  876 กิโลเมตร มีพื้นที่ประมาณ 1,094 ตารางกิโลเมตร โดยพื้นที่เกือบทั้งหมดอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ และเขตรักษาพันธ์สัตว์ป่า มีที่ดินที่มีเอกสารสิทธิ์ จำนวน 50 ไร่  มีอาณาเขตติดต่อ ดังนี้

  • ทิศเหนือ ติดต่อกับ ประเทศสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา
  • ทิศใต้ ติดต่อกับ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน  จังหวัดแม่ฮ่องสอน
  • ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน
  • ทิศตะวันตก ติดต่อกับ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน  และประเทศสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา

แนวพรมแดนระหว่างประเทศไทย กับ ประเทศสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา ระยะทาง 75 กิโลเมตร

 

ลักษณะภูมิประเทศ

อำเภอปางมะผ้ามี ลักษณะภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นป่าและภูเขาสูงชันสลับซับซ้อนกันตลอด ประมาณ ร้อยละ 95 ของพื้นที่อำเภอ หรือประมาณ 1,039 ตารางกิโลเมตร ป่าไม้ส่วนใหญ่เป็นป่าเบญจพรรณ  ส่วนที่เหลือเป็นที่ราบระหว่างหุบเขา ซึ่งจะเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านต่าง ๆ ประมาณร้อยละ 5 ของพื้นที่อำเภอ หรือประมาณ 55 ตารางกิโลเมตร

มีแหล่งน้ำธรรมชาติที่สำคัญ ได้แก่ 

  • แม่น้ำลาง มีต้นกำเนิดจากเทือกเขาบริเวณหัวลาง หมู่ที่ ๖ ตำบลถ้ำลอด ไหลผ่านบ้านแอโก๋ – แสนคำลือ บ้านถ้ำลอด บ้านวนาหลวง บ้านสบป่อง จนกระทั่งไปบรรจบกับแม่น้ำของในเขตอำเภอเมือง เป็นแม่น้ำที่อำนวยประโยชน์แก่พื้นที่อำเภอปางมะผ้ามากที่สุด 
  • ลำห้วยแม่อูมอง มีต้นกำนิดจากเทือกเขาซึ่งอยู่เหนือบริเวณบ้านแม่อูมอง หมู่ที่ ๕ ตำบลสบป่อง ขึ้นไปไหลผ่านบ้านน้ำริน บ้านสบป่อง จนกระทั่งมาบรรจบกับแม่น้ำลาง ที่บริเวณบ้านสบป่อง จึงเรียกบ้านสบป่องกันติดปากว่า “ บ้านสบป่อง-แม่อูมอง”
  • ลำน้ำอื่น ๆ เช่น ลำน้ำของ น้ำแพม และห้วยน้ำโป่ง

ลักษณะภูมิอากาศ

  • ฤดูร้อน ประมาณเดือนมีนาคม ถึงเดือนพฤษภาคม อากาศจะร้อนจัด
  • ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายนถึงปลายเดือนกุมภาพันธ์ จะมีอากาศหนาวจัด อุณหภูมิต่ำสุดในเดือนมกราคมของทุกปี
  • ฤดูฝน ฝนจะเริ่มตกตั้งแต่กลางเดือนพฤษภาคมถึงเดือนกันยายน

 

การคมนาคม

การคมนาคมทางบก 

ถนนสายหลักในการเดินทางเข้า-ออก อำเภอปางมะผ้า ได้แก่

  1. เส้นทางหลวงหมายเลข 1095 จากอำเภอปางมะผ้า ถึงอำเภอเมือง แม่ฮ่องสอน ระยะทาง 67  กิโลเมตร
  2. เส้นทางหลวงหมายเลข 1095 จากอำเภอปางมะผ้า ผ่านอำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน อำเภอแม่แตง อำเภอแม่ริม ถึงอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ระยะทางประมาณ 179  กิโลเมตร

มีจุดพักรถ มีจำนวน 1 แห่ง มีบริษัทเอกชนให้บริการ จำนวน 1 ราย ได้แก่ บริษัทเปรมประชาขนส่ง จำกัด โดยใช้รถตู้บริการร่วม

สถานีบริการน้ำมัน มี 1 แห่ง

 

สาธารณูปโภค

  • ไฟฟ้า หมู่บ้านที่มีไฟฟ้าใช้ทั้งสิ้น 38 หมู่บ้าน แบ่งเป็น ระบบไฟฟ้าส่วนภูมิภาค จำนวน 17 หมู่บ้าน ระบบพลังงานแสงอาทิตย์ จำนวน 18 หมู่บ้าน ระบบไฟฟ้าพลังน้ำ จำนวน 3 หมู่บ้าน
  • ประปา มีการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่ฮ่องสอน หน่วยบริการปางมะผ้า ให้บริการในพื้นที่อำเภอปางมะผ้า ได้แก่ เทศบาลตำบลปางมะผ้า บ้านวนาหลวง ตำบลถ้ำลอด พื้นที่ให้บริการประมาณ 12.6 ตารางกิโลเมตร และมีการประปาหมู่บ้าน จำนวน 37 หมู่บ้าน และมีแหล่งน้ำกินน้ำใช้ประเภทอื่น ได้แก่ บ่อน้ำตื้น จำนวน 28 บ่อ ถังเก็บน้ำ จำนวน 93 แห่ง และถังไฟเบอร์กล๊าส (ภัยแล้ง) จำนวน 142 ถัง    

 

สภาพสังคมและวัฒนธรรม

ประชากร

ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทยภูเขา ประกอบด้วย ชนเผ่ามูเซอ ไทยใหญ่ ลีซู กระเหรี่ยง ม้ง ปะโอ ลั๊วะ และคนพื้นเมือง 

การนับถือศาสนา

มีการนับถือศาสนาพุทธ ประมาณร้อยละ 80 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 20 มีสถาบัน/องค์กรทางศาสนา ได้แก่ วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำนวน 7 แห่ง ที่พักสงฆ์ จำนวน 20 แห่ง โบสถ์คริสต์ จำนวน 6 แห่ง และมัสยิด จำนวน 1 แห่ง

การศึกษา

โรงเรียนในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาแม่ฮ่องสอน เขต 1 จำนวน 22 แห่ง เป็นโรงเรียนประถมศึกษา 13 แห่ง โรงเรียนขยายโอกาส 8 แห่ง และโรงเรียนสาขา 1 แห่ง

โรงเรียนมัธยมศึกษา มี 2 แห่ง ได้แก่ โรงเรียนปางมะผ้าพิทยาสรรพ์ สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา 34 (เชียงใหม่-แม่ฮ่องสอน) และโรงเรียนราชประชานุเคราะห์ 34 สังกัดสำนักบริหารงานการศึกษาพิเศษ

โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน จำนวน 2 แห่ง และศูนย์การเรียนตำรวจตระเวนชายแดน 2 แห่ง สังกัดกองร้อยตำรวจตระเวนชายแดนที่ 336

อื่น ๆ เช่น ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยประจำอำเภอ 1 แห่ง ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนประจำตำบล 5 แห่ง ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนชาวไทยภูเขาแม่ฟ้าหลวง 16 แห่ง เป็นต้น 

การสาธารณสุข

 

มีสถานบริการสาธารณสุขที่เป็นโรงพยาบาลของรัฐ 1 แห่ง ได้แก่ โรงพยาบาลปางมะผ้า เป็นโรงพยาบาลขนาด 30 เตียง โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) 5 แห่ง สถานบริการสาธารณสุขชุมชน (สสช.) 5 แห่ง หน่วยควบคุมโรคติดต่อนำโดยแมลง 1 แห่ง และมาลาเรียคลินิก 1 แห่ง

 

สภาพเศรษฐกิจ

การเกษตรกรรม

การประกอบอาชีพของประชาชนในเขตพื้นที่อำเภอปางมะผ้า เป็นภาคเกษตรกรรม มีพื้นที่การเกษตร ประมาณ 112.87 ตารางกิโลเมตร หรือ 70,543 ไร่  ผลิตพืชเศรษฐกิจที่สำคัญ ๆ เช่น ข้าวไร่ ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ถั่วแดงหลวง ถั่วลิสง กระเทียม ขิง เป็นต้น สำหรับการปศุสัตว์ มีสัตว์เลี้ยงที่สำคัญ ได้แก่ ไก่ สุกร โคเนื้อ กระบือ และเป็ด

การค้าชายแดน

อำเภอปางมะผ้ามีช่องทางชายแดนอาศัยเส้นทางเดินในภูมิประเทศ โดยการเดินเท้า หรือรถจักรยานยนต์ในฤดูแล้ง มี 6 ช่องทางหลัก โดยมีราษฎรของหมู่บ้านใกล้ ๆ ชายแดนใช้ผ่านเพื่อการค้าขายของใช้จำเป็น และการติดต่อในกลุ่มเครือญาติพี่น้องเท่านั้น

 

การบริหารราชการ

การเขตการปกครอง แบ่งออกเป็น 4 ตำบล 38 หมู่บ้าน 

ตำบล สบป่อง ปางมะผ้า ถ้ำลอด นาปู่ป้อม
หมู่ที่
1 สบป่อง แม่ละนา ถ้ำลอด นาปู่ป้อม
2 น้ำริน ปางคาม แสนคำลือ ปางตอง
3 ไร่ ไม้ฮุง วนาหลวง ปางบอน
4 หนองผาจ้ำ จ่าโบ่ ผามอน น้ำฮูผาเสื่อ
5 แม่อูมอง ยาป่าแหน เมืองแพม ปุงยาม
6 กึ้ดสามสิบ ผาแดง ห้วยแห้ง โท้งนา-ดอยคู
7 หนองตอง ไม้ลัน แอลา โท้งสาแล
8 แม่หมูลีซอ ห้วยเฮี้ยะ   ซอแบะ
9   ลุกข้าวหลาม   โท้งหลวง
10   ผาเผือก   โท้งกองเต้า
11   บ่อไคร้   ป่าโหล
12       ปางคอง

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 

องค์การบริหารส่วนตำบล 4 แห่ง ได้แก่ องค์การบริหารส่วนตำบลสบป่อง องค์การบริหารส่วนตำบลปางมะผ้า องค์การบริหารส่วนตำบลถ้ำลอด และองค์การบริหารส่วนตำบลนาปู่ป้อม

หน่วยงานราชการ/หน่วยงานรัฐวิสาหกิจ/หน่วยงานสำคัญในพื้นที่ 

  1. หน่วยงานราชการบริหารส่วนภูมิภาคระดับอำเภอ เช่น ที่ทำการปกครองอำเภอปางมะผ้า สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอปางมะผ้า สำนักงานส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นอำเภอปางมะผ้า สำนักงานสัสดีอำเภอปางมะผ้า สำนักงานเกษตรอำเภอปางมะผ้า สำนักงานปศุสัตว์อำเภอปางมะผ้า สำนักงานสหกรณ์อำเภอปางมะผ้า สำนักงานสาธารณสุขอำเภอปางมะผ้า โรงพยาบาลปางมะผ้า เป็นต้น
  2. หน่วยงานในสังกัดหน่วยราชการบริหารส่วนกลาง เช่น ศูนย์วิจัยข้าวแม่ฮ่องสอน สถานีพัฒนาที่ดินที่ 2 ปางมะผ้า หน่วยจัดที่ดินที่ 3 สถานีตำรวจภูธรปางมะผ้า เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าสันปันแดน หน่วยป้องกันรักษาป่า ที่ มส.15 (ถ้ำลอด) หน่วยป้องกันรักษาป่า ที่ มส.16 (สบป่อง) ศูนย์ศึกษาธรรมชาติและสัตว์ป่าถ้ำลอด สถานีควบคุมไฟป่าปางมะผ้า โครงการพัฒนาราษฎรชาวไทยภูเขาบ้านปางคอง โรงเรียนปางมะผ้าพิทยาสรรพ์ ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยปางมะผ้า หมวดการทางปางมะผ้า เป็นต้น
  3. หน่วยงานรัฐวิสาหกิจ เช่น ที่ทำการไปรษณีย์ปางมะผ้า เป็นต้น
  4. สถาบันการเงิน เช่น ธ.ก.ส. สาขาปางมะผ้า เป็นต้น

 

หมายเหตุ ภาพแผนที่ได้รับการสนับสนุนจากศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศภูมิศาสตร์ กองแผนและงบประมาณ องค์การบริหารส่วนจังหวัดแม่ฮ่องสอน