คำขวัญ

ลำปายสายธาร นมัสการหลวงพ่ออุ่นเมือง ลือเลื่องกระเทียมพันธุ์ดี  ป่าเขียวขจีรอบทิศ วิถีชีวิตสงบร่มเย็น

 

ความเป็นมา

จากตำนานที่มีผู้บันทึกเป็นหนังสือพื้นเมือง และพิจารณาจากข้อเท็จจริงต่าง ๆ ของอำเภอปาย สันนิษฐานว่าคงจะตั้งบ้านเมืองมาประมาณสองพันกว่าปีมาแล้ว ซึ่งในสมัยนั้นมีการปกครองลักษณะเจ้าผู้ครองนคร เมื่อประเทศไทยได้ประกาศแบ่งเขตการปกครองในปี พ.ศ. 2443 ได้ประกาศให้เมืองปาย ขุนยวม เมืองฮ่องสอน ไปขึ้นกับมณฑลพายัพ  ต่อมาในปี พ.ศ. 2454 ทางการได้แต่งตั้งให้หลวงเจริญเขตเขลางค์นคร (สอน สุขุมินทร์) มาเป็นนายอำเภอปายคนแรก

จากหลักฐานที่ปรากฏเป็นโบราณวัตถุต่างๆ ตามวัดร้าง กำแพงวัด ซากเจดีย์ปรักหักพัง พระพุทธรูปที่ก่อด้วยอิฐถือปูน ก้อนอิฐเก่าแผ่นใหญ่และหนามาก สันนิษฐานได้ว่าเป็นที่อยู่ของพวกลั๊วะ พวกขอม และลำธารลำห้วยหลายแห่งเป็นที่ที่มีช่างป่าจำนวนมาก ต่อมามีพวกไทยใหญ่พากันอพยพมาจากเมืองปั่น เมืองพาย เมืองแสนหวี เชียงของ เชียงตุง หมอกใหม่ ลางเครือ ก้างยาม พม่า และมอญ มาด้วยบ้าง เมื่อมาถึงบ้านดอย (ปัจจุบันเป็นที่ตั้งบ้านเวียงเหนือ ตำบลเวียงเหนือ) จึงตกลงใจกันอยู่ที่นั้น และยก “ขุนส่างปาย” ขึ้นเป็นเจ้าเมือง จากนั้นช่วยกันขุดคูรอบเวียงเพื่อป้องกันสัตว์มารบกวน มีประตู 3 ด้าน ทางทิศใต้เรียกว่า “ประตูดา” เป็นประตูที่นำศพออกไปป่าช้า แล้วสร้างวัดในบ้านดอนทางทิศตะวันออก

จากหลักฐานที่ปรากฏบันทึกเป็นประวัติศาสตร์ในสมัยพระเจ้ามโหตรประเทศราชาธิบดี เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ได้ส่งเจ้าแก้วเมืองมาออกสำรวจชายแดนและคล้องช้างไว้ใช้ในราชการ เมื่อมาถึงเมืองปายได้แนะนำขุนส่างปายย้ายเมืองมาตั้งอยู่ทางฝั่งขวาหรือทางทิศตะวันตกของแม่น้ำปาย เพราะเป็นที่ราบกว้างขวางและทำเลดี เหมาะแก่การเพาะปลูก จะวางผังเมืองก็สวย เรียกเวียงใหม่นี้ว่า “เวียงใต้” (ปัจจุบันเป็นที่ตั้งตำบลเวียงใต้) เวียงเก่าเรียกว่า “เวียงเหนือ” ต่อมาในปี พ.ศ. 2427 ได้มีการปรับปรุงบ้านเมืองปาย ตำบลเวียงใต้ จัดทำถนนหนทางขนาดใหญ่ 4 สาย มีรูปร่างเป็นตาราง มีตรอกมีซอยสวยงามมาก แล้วตั้งหอเทียบเท่าจวนเรียกว่า “หอเจ้าฟ้า” (ปัจจุบันเป็นที่ตั้งที่ว่าการอำเภอปาย) เมื่อข่าวการสร้างเมืองใหม่แพร่ออกไป พวกไทยใหญ่ที่อพยพไปอยู่ที่บ้านเมืองแพร่ น่าน เชียงใหม่ก็พากันกลับมาหาพี่น้อง เมื่อมีคนอพยพมาอยู่กันมากขึ้น จึงขยายออกเป็นตำบลหมู่บ้านไปเรื่อย ๆ

คำว่า “ปาย” มีที่มาได้ 3 ทาง คือ เป็นชื่อเรียกเพี้ยนไปจากคำว่า “ป้าย” ซึ่งเป็นคำไทยใหญ่ที่ใช้เรียกตัวเองที่อพยพมาจากพม่า มาตั้งหลักแหล่งถิ่นฐานที่ลุ่มแม่น้ำแห่งนี้ นานเข้าเลยเรียกเพี้ยนมาเป็น “ปาย” อีกทางหนึ่ง สันนิษฐานว่าเพื่อเป็นเกียรติแก่ขุนส่างปาย หัวหน้าใหญ่ซึ่งเป็นผู้นำการอพยพมาสร้างเมืองใหม่นี้ เลยเรียกเมืองที่ตั้งขึ้นใหม่ว่า “เมืองปาย” และเรียกชื่อแม่น้ำที่ไหลผ่านตามชื่อเมืองว่า “แม่น้ำปาย” จวบจนกระทั่งปัจจุบันนี้  ส่วนข้อสันนิฐานสุดท้ายคือมาจากชื่อแม่น้ำซึ่งมีการเปลี่ยนทิศทางของกระแสน้ำเรื่อยมาว่า “แม่น้ำป้าย” (คำว่า “ป้าย” ในภาษาไทยใหญ่แปลว่าถอยร่น) ต่อมาจึงเรียกเพี้ยนเป็น “ปาย”

ในรัชสมัยของพระเจ้าอินทรวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ได้ให้ “พะก่ากั่นนะ” มาเป็นเจ้าฟ้าเมืองปายและมีผู้ครองเมืองปายสืบต่อมาอีกคนหนึ่งคือ “ขุนส่างเนิง” จนกระทั่งถึงปี พ.ศ. 2455 ตรงกับ ร.ศ.129 “เมืองปาย”ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอจนถึงปัจจุบัน

 

ที่ตั้ง พื้นที่ และอาณาเขต

อำเภอปาย ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัดแม่ฮ่องสอน อยู่ห่างจากศาลากลางจังหวัดแม่ฮ่องสอนระยะทาง 111 กิโลเมตร ตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1095 มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 2,244.70 ตารางกิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อ ดังนี้

  • ทิศเหนือ ติดต่อกับ อำเภอหมอกใหม่ และอำเภอเมืองปั่น จังหวัดตองกี ประเทศสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา โดยมีสันดอยหลวงเป็นเส้นกั้นอาณาเขต
  • ทิศใต้ ติดต่อกับ อำเภอกัลยาณิวัฒนา และตำบลอำเภอสะเมิง จังหวัดเชียงใหม่  โดยมีเทือกเขาดอยปูก้างเป็นเส้นกั้นอาณาเขต
  • ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอแม่แตง อำเภอเวียงแหง และอำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่โดยมีเทือกเขาดอยม่อนอังเกตเป็นเส้นกั้นอาณาเขต
  • ทิศตะวันตก ติดต่อกับ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน และอำเภอปางมะผ้า โดยมีเทือกเขาดอยหนองขาวเป็นเส้นกั้นอาณาเขต

 

การคมนาคม

การคมนาคมทางบก

ถนนสายหลักในการเดินทางเข้า-ออก อำเภอปาย ได้แก่

  1. เส้นทางหลวงหมายเลข 1095 จากอำเภอปาย ผ่านอำเภอปางมะผ้า ถึงอำเภอเมือง แม่ฮ่องสอน ระยะทาง 111  กิโลเมตร
  2. เส้นทางหลวงหมายเลข 1095 จากอำเภอปาย ผ่านอำเภอแม่แตง อำเภอแม่ริม ถึงอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ระยะทางประมาณ 120 กิโลเมตร

สถานีขนส่งอำเภอปาย มีจำนวน 1 แห่ง มีบริษัทเอกชนให้บริการ จำนวน 1 ราย ได้แก่ บริษัทเปรมประชาขนส่ง จำกัด โดยใช้รถเมล์ธรรมดา และ รถตู้บริการร่วม

สถานีบริการน้ำมัน มี 2 แห่ง ได้แก่ ปั๊มน้ำมัน ปตท. และปั๊มน้ำมันพีที

 

สภาพสังคมและวัฒนธรรม

การนับถือศาสนา

มีการนับถือศาสนาพุทธร้อยละ 81 อีกร้อยละ 21 เป็นการนับถือศาสนาอื่น ๆ เช่น อิสลาม คริสต์ นับถือผี ฯลฯ มีสถาบัน/องค์กรทางศาสนา ได้แก่ วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา จำนวน  27 แห่ง ที่พักสงฆ์ จำนวน 12 แห่ง โบสถ์คริสต์ จำนวน 20 แห่ง และมัสยิด จำนวน 1 แห่ง

การศึกษา

โรงเรียนในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาแม่ฮ่องสอน เขต 1 จำนวน 33 แห่ง เป็นโรงเรียนประถมศึกษา 23 แห่ง โรงเรียนขยายโอกาส 7 แห่ง และโรงเรียนสาขา 3 แห่ง และมีโรงเรียนเอกชนในพื้นที่ 1 แห่ง

โรงเรียนมัธยมศึกษา มี 2 แห่ง ได้แก่ โรงเรียนปายวิทยาคาร สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา 34 (เชียงใหม่-แม่ฮ่องสอน) และโรงเรียนราชประชานุเคราะห์ 22 สังกัดสำนักบริหารงานการศึกษาพิเศษ

ศูนย์การเรียนตำรวจตระเวนชายแดน จำนวน 1 แห่ง สังกัดกองร้อยตำรวจตระเวนชายแดนที่ 336

อื่น ๆ เช่น ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยประจำอำเภอ 1 แห่ง ห้องสมุดโรงเรียนปายวิทยาคาร 1 แห่ง เป็นต้น 

การสาธารณสุข

มีสถานบริการสาธารณสุขที่เป็นโรงพยาบาลของรัฐ 1 แห่ง ได้แก่ โรงพยาบาลปาย เป็นโรงพยาบาลขนาด 60 เตียง โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) 11 แห่ง สถานบริการสาธารณสุขชุมชน (สสช.) 8 แห่ง หน่วยควบคุมโรคติดต่อนำโดยแมลง 1 แห่ง และคลินิก 4 แห่ง

 

สภาพเศรษฐกิจ

การประกอบอาชีพ

การประกอบอาชีพของประชาชนในเขตพื้นที่อำเภอปาย ร้อยละ 81 เป็นภาคเกษตรกรรมอีกร้อยละ ๒๑ รับราชการ พนักงานบริษัท เอกชน ฯลฯ

การเกษตรกรรม

ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพหลัก คือ  เกษตรกรรม  ได้แก่ การทำนา ทำไร่ ประมาณร้อยละ 88.5 แต่มีพื้นที่ถือครองเพื่อการเกษตรเพียงร้อยละ 1.6 ของพื้นที่อำเภอ หรือเพียง  5.8  ไร่ต่อครอบครัวเท่านั้น   การขยายพื้นที่ในการเกษตรเป็นไปได้น้อยมากเนื่องจากเป็นพื้นที่ป่า พืชเศรษฐกิจที่สำคัญได้แก่  ข้าว กระเทียม ถั่วเหลือง  ข้าวสาลี

 

การบริหารราชการ

การเขตการปกครอง แบ่งออกเป็น 7 ตำบล 62 หมู่บ้าน ดังนี้

ตำบล เวียงใต้ เวียงเหนือ แม่นาเติง แม่ฮี้ ทุ่งยาว เมืองแปง โป่งสา
หมู่ที่
1 เมืองพร้าว โป่ง แม่นาเติงนอก แม่เย็น ทุ่งโป่ง เมืองแปง โป่งสา
2 เจ้าหม้อ ใหม่ แม่นาเติงใน ทรายขาว ทุ่งยาวเหนือ ใหม่ดอนตัน ห้วยไร่
3 ป่าขาม ตาลเจ็ดต้น ม่วงสร้อย ท่าปาย ทุ่งยาวใต้ ดอยหมากพริก ห้วยเดื่อ
4 เมืองแพร่ เมืองน้อย หมอแปง แม่ปิง สบแพม สบสา แม่เมืองหลวง
5 น้ำฮู โฮ่ง แม่ของ แม่ฮี้ แพมกลาง แกงหอม ขุนสาใน
6 ห้วยปู ห้วยหก นาจลอง ห้วยแก้ว แพมบก ห้วยผักห้า โป่งทาก
7 ใหม่สหสัมพันธ์ หัวแม่เมือง ปางแปก   แม่อีแลบ ห้วยหมี ปางตอง
8 แสงทองเวียงใต้ ศรีดอนชัย แม่นะ   ปางตอง แกงหอมใหม่  
9   กิ่วหน่อ ผีลู   ตีนธาตุ    
10   ห้วยเฮี๊ยะ ไทรงาม   ร้องแหย่ง    
11     นาจลองใหม่   กุงแกง    
12         มโนรา    

 

 องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น จำแนกเป็น

  • เทศบาลตำบล 1 แห่ง ได้แก่ เทศบาลตำบลปาย
  • องค์การบริหารส่วนตำบล 7 แห่ง ได้แก่ องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงใต้ องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงเหนือ องค์การบริหารส่วนตำบลแม่นาเติง องค์การบริหารส่วนตำบลแม่ฮี้ องค์การบริหารส่วนตำบลทุ่งยาว องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองแปง และองค์การบริหารส่วนตำบลโป่งสา

 หน่วยงานราชการ/หน่วยงานรัฐวิสาหกิจ/หน่วยงานสำคัญในพื้นที่

  1. หน่วยราชการบริหารส่วนภูมิภาคระดับอำเภอ เช่น ที่ทำการปกครองอำเภอปาย สำนักงานที่ดินจังหวัดแม่ฮ่องสอน สาขาปาย สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอปาย สำนักงานส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นอำเภอปาย สำนักงานสัสดีอำเภอปาย สำนักงานเกษตรอำเภอปาย สำนักงานประมงอำเภอปาย สำนักงานปศุสัตว์อำเภอปาย สำนักงานสหกรณ์อำเภอปาย สำนักงานสาธารณสุขอำเภอปาย โรงพยาบาลปาย ศูนย์กีฬาและการท่องเที่ยวและนันทนาการอำเภอ เป็นต้น
  2. หน่วยงานในสังกัดหน่วยราชการบริหารส่วนกลาง เช่น ศาลจังหวัดแม่ฮ่องสอน สาขาปาย สำนักงานอัยการจังหวัดแม่ฮ่องสอน สาขาปาย  กองพันทหารราบที่ 5 กรมทหารราบที่ 7 (ค่ายโสณบัณฑิตย์) สถานีตำรวจภูธรปาย สำนักงานสรรพากรพื้นที่แม่ฮ่องสอน สาขาอำเภอปาย โรงเรียนปายวิทยาคาร โรงเรียนอนุบาลปาย โรงเรียนราชประชานุเคราะห์ ๒๒ ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอำเภอปาย หน่วยจัดการศึกษาอำเภอปาย วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย อุทยานแห่งชาติห้วยน้ำดัง หน่วยป้องกันรักษาป่า ที่ มส.4 (ทุ่งยาว) หน่วยป้องกันรักษาป่า ที่ มส.5 (เมืองแปง) หน่วยป้องกันรักษาป่า ที่ มส.19 (แม่ปิง) หมวดการทางปาย ท่าอากาศยานปาย หน่วยควบคุมโรคติดต่อนำโดยแมลงที่ 1.1.10 (ปาย) เป็นต้น
  3. หน่วยงานรัฐวิสาหกิจ ได้แก่ ที่ทำการไปรษณีย์ปาย ศูนย์บริการลูกค้า สาขาปาย / บริษัท ทีโอที จำกัด (มหาชน) สาขาปาย สำนักงานบริการลูกค้า กสท ปาย สำนักงานการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคสาขาอำเภอปาย โรงไฟฟ้าพลังน้ำเขื่อนแม่ปาย (ในสังกัดการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค) เป็นต้น
  4. สถาบันการเงิน เช่น ธนาคารกรุงไทย จำกัด (มหาชน) สาขาปาย ธ.ก.ส. สาขาปาย ธนาคารออมสิน  สาขาปาย ธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) สาขาย่อยปาย ธนาคารกรุงเทพ จำกัด (มหาชน) สาขาย่อยปาย ธนาคารกสิกรไทย สาขาปาย เป็นต้น

 

หมายเหตุ ภาพแผนที่ได้รับการสนับสนุนจากศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศภูมิศาสตร์ กองแผนและงบประมาณ องค์การบริหารส่วนจังหวัดแม่ฮ่องสอน